‘I’ के उच्चारण के विभिन्न नियम
जब हम सीधे Letters को पढ़ते हैं तो इसका उच्चारण ‘आई’ होता है परंतु शब्द निर्माण के दौरान इसके लिए निम्नलिखित उच्चारण होते हैं-
इ. आइ, आई, अ, आय, ई
(i) ‘I’ का उच्चारण जब ‘अ’ होता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Bird | बर्ड | पक्षी, चिड़िया, विहग, खग |
| Birth | बर्थ | जन्म, उत्पत्ति |
| Dirt | डर्ट | मिट्टी, धूल |
| Firm | फर्म | पक्का, संस्था, कम्पनी, कारखाना |
| First | फर्स्ट | पहला, प्रथम |
| Girl | गर्ल | लड़की, बाला, बालिका |
| Gird | गर्ड | बाँधना |
| Shirt | शर्ट | कमीज |
| Skirt | स्कर्ट | लहँगा |
| Flirt | फ्लर्ट | आवेगी नज़र, आँख मारना |
| Bit | बिट | टुकड़ा |
| Bitch | बिच | कुतिया |
| Big | बिग | बड़ा |
(ii) ‘1’ का उच्चारण जब ‘इ’ होता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Big | बिग | बड़ा, विशाल |
| City | सिटि | नगर, शहर |
| Civic | सिविक | नगरीय, सभ्य |
| Civics | सिविक्स | नागरिक शास्त्र |
| Civil | सिविल | सभ्य, असैनिक |
| Citizen | सिटिजन | नागरिक |
| Cinema | सिनेमा | चलचित्र |
| Dim | डिम | धुँधला |
| Fill | फिल | भरना |
| Hill | हिल | पहाड़ी, पहाड़ |
| Kill | किल | मारना |
| Mill | मिल | चक्की |
| Pin | पिन | सूई |
| Sink | सिन्क | डूबना |
| Till | टिल् | तक, जब तक कि |
| Sin | सिन् | अधर्म, पाप |
| Rich | रिच् | धनी |
| Sick | सिक् | बीमार |
(iii) ‘1’ का उच्चारण जब ‘ई’ होता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Field | फील्ड | खेत, जमीन, क्षेत्र |
| Shield | शील्ड | ढाल |
| Grief | ग्रीफ | दुःख, दर्द |
| Grievance | ग्रीवन्स | शिकायत |
| Grieve | ग्रीव | दुःखी करना या होना |
| Deceive | डिसीव | धोखा देना |
| Receive | रिसीव् | प्राप्त करना |
| Neither | नीदर | किसी प्रकार नहीं |
| Believe | बिलीव् | प्राप्त करना |
| Piece | पीस् | अंश, खंड, भाग |
| Sieve | सीव | छलनी |
| Siege | सीज | घेरा |
(iv) ‘i’ का उच्चारण जब ‘आइ’ या ‘आई’ हो-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Bind | बाइंड | बाँधना |
| Blind | ब्लाइंड | अंधा, नेत्रहीन |
| Child | चाइल्ड | बच्चा |
| Find | फाइन्ड् | पता लगाना, मालूम करना |
| Kind | काइन्ड् | दयालू |
| Kite | काइट | पतंग |
| Lime | लाइम | नींबू |
| Line | लाईन | रेखा |
| Live | लाईव | जीवित, चंचल |
| Hind | हाइन्ड | पिछला |
| Mild | माइल्ड | कोमल |
| Mind | माइन्ड | दिमाग, मस्तिष्क |
| Pile | पाइल | ढेर |
| Wild | वाइल्ड | जंगली |
| Tiles | टाइल्स | खपड़ा |
(v) ‘i’ का उच्चारण जब ‘आय’ होता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Admire | एडमायर | सराहना करना |
| Acquire | अक्वायर | पाना, कमाना |
| Direct | डायरेक्ट | सीधा |
| Dire | डायर | भयानक, भीषण, भयंकर |
| Fire | फायर | आग |
| Hire | हायर | भाड़े पर लेना |
| Mire | मायर | कीचड़, कीचड़ में फँसना |
| Sire | सायर | श्रीमान |
| Wire | वायर | तार |
| Tire | टायर | थकना |
(vi) ‘i’ का अन्य Vowels के साथ सम्पर्क-
👉 ‘i’ और ‘a’ मिलकर उच्चारण ‘इय’, ‘इया’ अथवा ‘आय’ हो जाता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Asia | एशिया | एशिया महादेश |
| Bias | बायस | रुझान |
| Diary | डायरी | रोजनामचा |
| Dial | डायल | मुख भाग, घड़ी का मुख |
| Diamond | डायमन्ड | हीरा |
| Diabetes | डाइअबिटीज | बहुमूत्र |
| Diabolic | डाइआबॉलिक | राक्षसी, नितुर |
| Diadem | डाइअडेम् | मुकुट |
| Diagnose | डायग्नोज | रोग पहचानना, रोग की पहचान |
| Diagonal | डायगॅनल | विकर्ण, तिरछा |
| Diagram | डायाग्राम | चित्र |
| Guardian | गार्जियन | संरक्षक, अभिभावक |
| Liar | लायर | झूठा |
👉 ‘I’ और ‘e’ मिलकर ‘ई’, ‘इय’, ‘आइ’, ‘आई’ अथवा ‘ऐ’ का उच्चारण करता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Die | डाइ | मरना |
| Diet | डाइट | खुराक, भोजन |
| Diehard | डाइहार्ड | कट्टर, दकियानूसी |
| Field | फील्ड | खेत |
| Fief | फीफ | जागीर |
| Fiend | फीन्ड | शैतान, दानव, निर्दयी |
| Fierce | फिअर्स | भयानक, भयंकर, डरावना |
| Fiery | फायरि | आग जैसा, जोशीला |
| Grieve | ग्रीव | शोक करना |
| Friend | फ्रैंड | मित्र, सखा, बंधु |
| Lie | लाइ | झूठ, असत्य |
| Pier | पिअर | घाट |
| Shield | शील्ड | ढाल |
| Siege | सीज | घेरा |
| Sieve | सीव | छलनी |
| Tie | टाइ | बांधना |
| Biography | बायाग्राफी | जीवनचरित्र |
| Biology | बायोलॉजी | जीवविज्ञान |
| Bioscope | बायोस्कोप | जीवनदर्शक |
👉 ‘i’ और ‘o’ मिलकर उच्चारण ‘इयो’ अथवा ‘आयो’ हो जाता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Diocese | डायसिस | पादरी का क्षेत्र |
| Iodine | आयोडीन | आयोडीन |
| Patriot | पैट्रियोट | देशभक्त |
| Pioneer | पायोनिअर | प्रथम अन्वेषक |
| Radio | रेडियो | रेडियो |
| Riot | रायओट | दंगा |
| Viol | वाइअल | वीणा, सितार, सरंगी |
| Violin | वायोलिन | सरंगी |
| Violate | वाइअलेट | कानून तोड़ना |
| Violence | वायलन्स | मारपीट, लड़ाई-झगड़ा, हिंसा |
| Violet | वायलिट | वनफ्शा, बैंगनी |
👉‘i’ और ‘u’ मिलकर ‘आइ’ अथवा ‘इयू’ का उच्चारण होता है-
| English | Pronunciation | Hindi Meaning |
|---|---|---|
| Diurnal | डायर्नल | दैनिक, एकदिवसीय |
| Jiujitsu | जियूजित्सू | जापानी कुश्ती, जूडो |
| Triumph | ट्राइअम्फ | विजय, जीत |
| Triumvirate | ट्राइअम्बिरेट | तीन व्यक्तियों का समूह |
| Triune | ट्राइयून | त्रिमूर्ति |